پنجشنبه , نوامبر 23 2017

نقد و بررسی کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر

کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر یکی از مهمترین منابع دست اول در مورد 4 قرن آغازین تاریخ اسلام است. کتاب توسط علی بن حسین معروف به مسعودی نوشته شده است. مسعودی اعتقاد داشت برای نگارش تاریخ، تنها اتکا به روایات دیگران کافی نیست بلکه باید با مشاهده و معاینه (تحقیقات میدانی) گستره و عمق اطلاعات تاریخی را به محک نقد زد. همین امر سبب شد تا مسعودی بیش از 25 سال از عمر خود را صرف سفرهای طولانی به گوشه و کنار جهان کند و پس از بازگشت از سفرهای طولانی اقدام به نگارش این کتاب کرد. در این مقاله سعی خواهیم کرد برای شناخت بهتر کتاب مروج الذهب، نویسنده این کتاب را بهتر بشناسیم و سپس به بررسی محتوای کتاب، سبک تاریخنگاری مولف در این کتاب، و اعتبار و اهمیت این کتاب نزد دیگران بپردازیم.

درباره مولف

ابوالحسن علی بن حسین علی بن عبدالله هزلی در سال 283 هجری/896 میلادی در شهر بابِل به دنیا آمد و پس از مدتی در بغداد سکونت گزید. مسعودی در بغداد به تحصیل علوم مختلف همت گماشت. نقل است که مسعودی علاوه بر تحصیل علوم متداول همچون ادبیات و فقه و حدیث و تاریخ و جغرافیا به یادگیری زبان های دیگر همچون فارسی، یونانی، رومی و سریانی هم همت گماشت. مسعودی گویا از نوادگان یکی از صحابی معروف پیامبر اسلام (ص) به نام عبدالله بن مسعود بوده است.
شرح حال نویسان و تراجم نگاران، اطلاعات دقیقی در مورد زندگی مسعودی ارائه نداده اند اما به هر صورت مسعودی پس از مدتی تحصیل در بغداد تصمیم می گیرد به مسافرت های طولانی اقدام کند. و اطلاعات تاریخی و جغرافیایی خود را با مشاهده و تحقیق میدانی به محک نقد بزند. سفرهای مسعودی به گوشه و کنار عالم 25 سال به طول می انجامد. مسعودی در این سفرها به مناطق مختلف شرق و غرب و شمال و جنوب جهان اسلام مسافرت می کند و در طی این سفرها با علمای مختلف هر منطقه دیدار می کند و یا با هم نشینی با افراد مختلف، از فرهنگ و رسوم آن منطقه اطلاعات کسب می کند.
تارخنگاری برای مسعودی فقط نقل روایات تاریخی از گذشتگان نیست بلکه به تصریح خودش در مقدمه کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر: تاریخنگاری فقط با نشستن در خانه تتبع در کتب، جور در نمی آید. مسعودی تاریخ هر منطقه ای را که ثبت کرده خود به آن دیار سفر کرده است و اماکن تاریخی آن منطقه را بررسی کرده و با علما و خبرگان آن موضوع به سخن نشسته است.
مسعودی در طول این سفرها به شهرهای مختلف ایران سفر کرد؛ بعد از مسافرت به سواحل خزر به آسیای مرکزی رفت و از آنجا عازم هندوستان شد. وی پس از آن با سفری دریایی عازم چین شد و بلاد آسیای جنوب شرقی همچون سیلان (سریلانکای امروزی) و مالزی را زیر پا گذاشت و در بازگشت به آفریقا رفت و حتی نقل است که به جزایر ماداگاسکار نیز سفر کرد، از همان راه دریا به عمان و جزیره العرب آمد و از آنجا عازم شامات و سرحدات روم (سوریه و ترکیه امروزی) شد. مدتی در دمشق ساکن بود و از آنجا به مصر رفت و در فسطاط مصر بود که کتاب مروج الذهب را به پایان برد و همانجا سکونت کرد و در سال 345 یا 346 هجری در قاهره مصر وفات کرد.

کتابهای مسعودی

مسعودی در آخرین کتاب خود التنبیه و الاشراف نام کتابهایی را که خودش نگاشته ذکر می کند. به این ترتیب اسامی کلیه کتابهای مسعودی عبارتند از :
1-مروج الذهب و معادن الجوهر
2-التنبیه و الاشراف (که آخرین کتاب مسعودی است.)
3-اخبار الزمان و من اباده الحدثان من الامم الماضيه و الأجيال الخالية و الممالك الداثرة
4-الكتاب الاوسط
5-فنون المعارف و ما جرى فى الدهور السوالف
6-ذخائر العلوم و ما كان فى سالف الدهور
7-الاستذكار لما جرى فى سالف الأعصار
8-نظم الجواهر فى تدبير الممالك و العساكر
9-الاخبار المسعوديات
10-وصل المجالس بجوامع الاخبار و مختلط الآثار
11-تقلب الدول و تغير الآراء و الملل
12-راحة الأرواح
13-كتاب المبتدأ
14-المقالات فى اصول الديانات.
15-خزائن الدين و سر العالمين.
16-الاسترجاع فى الكلام.
17-الابانة عن اصول الديانة
18-الانتصار
19-نظم الادلة فى اصول الملة
20-نظم الأعلام فى اصول الاحكام
21-المسائل و العلل فى المذاهب و الملل
22-الواجب فى الفروض اللوازم
23-الاستبصار فى الامامة
24-الصفوة فى الامامة.
25-حدائق الاذهان فى اخبار اهل بيت النبى صلى الله عليه و آله و سلم و تفرقهم فى البلدان: در اين كتاب از فضائل و مناقب حضرت على (ع) سخن گفته.
26-مزاهر الاخبار و طرائف الاثار: اين كتاب در اخبار آل البيت عليهم السلام است.
27-رسالة البيان فى أسماء الائمة القطعية من الشيعة: اين كتاب درباره زندگانى ائمه اثنا عشرية نوشته شده است.
28-الزاهى: در اين كتاب از اسلام حضرت على (ع) سخن گفته است.
29-سر الحياة
30-القضايا و التجارب.
31-الزلف
32-المبادئ و التراكيب.
33-طب النفوس
34-النهى و الكمال‏
35-الرؤوس السبعة من السياسة الملوكية و مللها الطبيعية.
36-الدعاوى السنيعة.
37-مقاتل فرسان العجم.
علاوه بر آن ابن الندیم 2 کتاب دیگر را نیز منسوب به مسعودی می داند
38-التاريخ فى اخبار الامم من العرب و العجم.
39-كتاب الرسائل.
علاوه بر این کتابها 1 کتاب دیگر نیز به مسعودی نسبت داده می شود به نام «اثبات الوصیه للامام علی بن ابی طالب» که در ایران و نجف چاپ شده است. نکته ای که موجب تردید برخی مورخان در مورد انتساب این کتاب به مسعودی شده این است که مسعودی عادتا نام کتابهای خود را به دفعات در دیگر کتابهایش ذکر می کند و با این که ادعا می شود نگارش کتاب «اثبات الوصیه» هم زمان با مروج الذهب بوده؛ اما نامی از این کتاب در مروج الذهب یا التنبیه و الاشراف نیامده است.
آنچه خود مسعودی در مقدمه مروج الذهب و معادن الجوهر بدان تصریح می کند این است که وی 3 کتاب بسیار مهم در موضوع تاریخ نوشته است. اول کتاب اخبار الزمان را نگاشته که بالغ بر 30 جلد کتاب بوده است. سپس همین کتاب اخبار الزمان را تلخیص کرده و کتابی به نام اوسط را نگاشته است. و کتاب سوم و مهمترین کتاب، همین کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر است.
وی کتاب مروج الذهب را بعد از اتمام مسافرت های 25 ساله ی خود نوشته است. و خود در مقدمه تصریح می کند که مروج الذهب خلاصه ای مختصر از 2 کتاب قبلی است به علاوه تجربیات و مشاهداتی که در طول این سالها کسب کرده است. به هر ترتیب امروزه فقط 2 کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر و کتاب التنبیه و الاشراف از مسعودی در دسترس است و باقی کتاب مسعودی مفقود شده اند.

اعتبار مسعودی نزد دانشمندان

برخی از مستشرقان و مورخان عرب، مسعودی را «هرودوت عرب» خوانده اند یا لقب «امام المورخین» به وی داده اند. کتب مسعودی به خصوص کتب تاریخی او از دیرباز مورد توجه علما و مورخین بوده است. بعد از چاپ و ترجمه کتاب در اروپا توسط اشپرنگر انگلیسی و باربیه دومینار فرانسوی، مسعودی تبدیل به شخصیتی جهانی شد. مسعودی در کتاب مروج الذهب خود اطلاعات کم نظیری را از اقصی نقاط جهان ارائه می دهد به طول مثال اقوام روس و شرح جغرافیایی مناطق آنها را به خوبی شرح می دهد از امپراتوری چین یا روم شرقی اطلاعاتی را ارائه می کند که هیچ مورخ مسلمانی به آنها اشاره نکرده است. یا به برخی از مناطق بریتانیا اشاره می کند و لفظ بریتانیا را در کتاب خود استفاده کرده است. و یا اطلاعاتی در مورد چگونگی حکومت فرانک ها در پاریس و لیست پادشاهان آنها تا زمان خودش ارائه می دهد.
همین امر باعث شد، کتابهای مسعودی را نه تنها در تاریخ جهان اسلام معتبر بشمارند بلکه حتی در تاریخ چین و روس هم کتاب مسعودی را از منابع دست اول به شمار بیاورند.

بررسی کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر

بررسی محتوای کتاب

کتاب مروج الذهب به طور کلی به 2 بخش اصلی تقسیم می شود بخش اول کتاب راجع به تاریخ جهان تا پیدایش اسلام است و بخش دوم، بررسی تاریخ اسلام از زمان تولد پیامبر اکرم (ص) تا زمان وفات ایشان و بعد بررسی تاریخ خلفای راشدین، تاریخ خلفای بنی امیه، و تاریخ خلافت عباسیان تا سال 332 هجری یعنی زمان خلافت المطیع لله را در می گیرد.
مسعودی در بخش اول کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر، تاریخ جهان را بررسی کرده و تاریخ اقوام مختلف همچون تاریخ ایران، یونان، هند، آفریقا، اعراب و غیره را در کتاب خود گنجانده است. همچنین بسیاری اطلاعات جغرافیایی را نیز در جای جای مطالبش ذکر کرده است.
یکی از مهمترین بخشهای کتاب مقدمه ی کوتاه مسعودی در مورد این کتاب است. وی در مقدمه به موارد بسیار مهمی اشاره می کند که اهم آنها عباتند از:
• انگیزه تالیف این کتاب
• اهمیت مشاهده و معاینه (تجربه) در کسب منابع تاریخی
• معرفی افراد و کتبی که در نگارش این کتاب از آنها به عنوان منبع استفاده کرده است
• تعریف و تمجید از برخی از کتب و مورخین همچون، ابن خردادبه، دینوری، بلاذری، زکریای رازی، طبری و … که نشان می دهد مولف به این افراد در میان منابع خود اعتماد بیشتری داشته است.
• کتاب در جمادی الاول سال 332 به پایان رسیده است.
تتمه کتاب شامل لیست افرادی است که تا سال 235 هجری به امارت حج منصوب شده بودند. در بخش دیگری از مقدمه ی کتاب، نویسنده فهرست ابواب این کتاب را نام می برد و تصریح می کند که کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر در 132 باب تنظیم شده است.
از نکات جالب توجه در کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر، پرداختن به زندگی و مقاتل علویان است. حتی در آخر کتاب خود تصریح می کند که با خود عهد کرده بود که زندگی و مقتل آل ابی طالب را به فراخور زمان ثبت کند و بابی را در آخر کتاب به این موضوع اختصاص می دهد.
اما سوال اساسی این است که چرا به مسعودی لقب امام المورخین داده اند؟ مگر مسعودی چه سبک خاصی از تاریخ نگاری را در پیش گرفته بود؟
سبک تاریخنگاری مسعودی در کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر
به طور کلی می توان سبک تاریخنگاری مسعودی در کتاب مروج الذهب در چند شاخص مهم خلاصه کرد:
• سبک نگارش تاریخی به شکل ساده و مختصر نویسی و پرهیز از تکلف
• حذف سلسله ی راویان و اسانید روایات و ثبت مصادر و منابع در ابتدای کتاب
• نگارش تاریخی بر اساس موضوع (موضوع محوری) و تلفیق سبک نگارش موضوع محور با سبک نگارش سالشماری
• جمع آوری و تحلیل اطلاعات تاریخی از 3 روش مختلف: حدیث محوری، مشاهده و تحقیق میدانی و تحلیل عقلی اطلاعات تاریخی
• گلچین نمودن و انتخاب یک روایت درست به جای نقل همه روایات
• پرهیز از تعصبات گرایشات سیاسی و مذهبی
• آمیختن تاریخ با جغرافیا و بررسی موضوعات تاریخی در بستر جغرافیایی

اعتبار و اهمیت کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر

همانطور که ذکر شد فقط 2 کتاب از حدود 40 کتابی که مسعودی نوشته است؛ باقی ماند؛ یکی کتاب مروج الذهب و دیگری کتاب التنبیه و الاشراف، همین امر اهمیت این 2 کتاب باقی مانده را دو چندان می کند. به طور کلی عوامل مختلفی سبب افزایش اهمیت و اعتبار کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر شده است از طرفی کتاب مروج الذهب خلاصه 2 کتاب مهم مسعودی در تاریخ است که بسیار مفصل بوده اند و با توجه به اینکه آن 2 کتاب هم اکنون در دسترس نیستند مروج الذهب اهمیت بیشتری پیدا کرده است. از سوی دیگر مسعودی زمانی اقدام به نگارش این کتاب کرده است که دوره ی طولانی سفرهایش را پشت سر گذاشته بود و علمای مختلف را در مناطق دور و نزدیک درک کرده بودو با کوله باری از علم و اطلاعات و تجربیات عینی، اقدام به نگارش این کتاب کرده است.
باری از دیر باز کتاب مروج الذهب مورد توجه مورخان و جغرافی دانان بوده است و یکی از منابع مهم و دست اول در مورد تاریخ اسلام تا اواسط خلافت عباسیان به شمار می آید. ابن خلدون در کتاب تاریخش علی رغم اشکالاتی که بر مسعودی وارد می داند اما اثر او را ستوده است. حتی برخی از مورخان معاصر عرب معتقدند ابن خلدون، سبک جدید تاریخنگاری و فلسفه ی تاریخش را به تقلید از سبک مسعودی در کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر، پیش برده است.
همانطور که ذکر شد با چاپ و ترجمه ی کتاب مروج الذهب به زبان های لاتین، اعتبار این کتاب نزد مستشرقان روبروز بیشتر شد. برای بسیاری از مستشرقان کتاب مروج الذهب نه تنها منبعی دست اول در مورد تاریخ اسلام است. بلکه در تاریخ اقوام باستانی همچون ایرانیان، روس ها، چین، و روم نیز کتاب مروج الذهب را به عنوان منبع دست اول به شمار می آورند چون مسعودی خود به آن مناطق سفر کرده است و نتیجه مشاهدات و تجربیات و تحقیقات میدانی خود را ارائه داده است.

چاپ و ترجمه های کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر

گویا اولین بار جلد اول این کتاب توسط آلویس اشپرنگر در سال 1841 به انگلیسی چاپ شد. تا اینکه در سالهای 1866 تا 1871، باربیه دومینار و پاوت دوکورتی این کتاب را به زبان فرانسوی در پاریس چاپ کردند و همین نسخه تا 100 سال نسخه استاندارد در دانشگاه های غربی بوده است. در سال 1966 چارلز پلات ویرایش جدیدی از کتاب مروج الذهب را در 5 جلد در دانشگاه لبنانی بیروت منتشر کرد. همچنین سال 1989، پائول لوند و کارولین استون کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر را به زبان انگلیسی ترجمه کردند و با نام Meadows of Gold and Mines of Gems منتشر نمودند.
در سال 1316 هجری قمری، میرزا حیدر علی فخر الادباء این کتاب را به زبان فارسی ترجمه کرد که نسخه خطی آن در کتابخانه مجلس موجود است.
اما ترجمه فارسی که امروزه از این کتاب در دسترس است متعلق به استاد ابوالقاسم پاینده است که در 2 جلد توسط انتشارات علمی و فرهنگی چاپ شده است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *