پنجشنبه , نوامبر 23 2017

دانش طب در تمدن اسلامی: توصیه هایی برای زندگی سالم از کتب پزشکی در تمدن اسلامی

اگر فکر می کنید توصیه های پزشکی برای سالم زیستن، تغذیه مناسب و پرهیز از استرس، امری است که در دوران مدرن شکل گرفته است. به نظر می رسد باید کمی تجدید نظر کنید و با ما همراه شوید تا به بررسی کتابهای پزشکی بپردازیم که 1000 سال قبل، به موضوعات مشابهی پرداخته بودند. نویسنده در این مقاله سعی کرده است دانش پزشکی در تمدن اسلامی را به سبکی جدید بررسی کند. آقای Cem Nizamoglu در این مقاله سعی کرده است نظرات پزشک مشهور تاریخ اسلام را در مورد چاقی مفرط و عوارض آن بررسی کند. و در خلال این موضوع به معرفی برخی از کتابهای مشهور دانش پزشکی در تمدن اسلامی بپردازد. بخش اول این یادداشت ترجمه ای آزاد از مطلبی است که در سایت muslimheritage.com منتشر شده است. و بخش دوم این مطلب نقل قول از کتاب استاد زرین کوب در مورد علم طب در تاریخ تمدن اسلام است که برای خوانندگان عزیز سایت تخصصی تاریخ اسلام منتشر شده است.

اگر فکر می کنید توصیه های پزشکی برای سالم زیستن، تغذیه مناسب و پرهیز از استرس، امری است که در دوران مدرن شکل گرفته است. به نظر می رسد باید کمی تجدید نظر کنید و با سایت تاریخ اسلام همراه شوید تا به بررسی کتابهای پزشکی بپردازیم که 1000 سال قبل، به موضوعات مشابهی پرداخته بودند.

سلامت و تندرستی، نقشی کلیدی در توسعه ی جوامع بشری دارد و بسیاری از تمدن ها نقش خود را در توسعه ی سلامت و پزشکی ایفا کرده اند. و بیش از هزار سال پیش، تمدن مسلمانان نقش بسیاری موثری در توسعه ی علوم پزشکی داشته است. در خلال دوره ی طلایی تمدن مسلمانان، مراقبت های پزشکی برای همه رایگان بود. بیمارستان های بسیاری در اقصی نقاط جهان اسلام ساخته شد. و پیشرفته ترین خدمات درمانی برای مراجعین ارائه می شد.  خدماتی همچون عمل آب مروارید، واکسن های منظم، بخیه ی داخلی، آتل بندی استخوان و تدریس علوم پزشکی، تنها بخشی از استانداردهای یک بیمارستان در دوره طلایی تمدن اسلامی بوده اند. 2 حیطه ی : تغذیه و تمرینات بدنی، به عنوان شاخص هایی مهم جهت حفظ سلامتی در زندگی شناخته می شد.

ابن سینا در قرن یازدهم میلادی در کتابش به نام قانون چنین نقل می کند: «پزشکی یک علم است. علمی برای شناخت وضعیت بدن انسان….. برای حفظ و تداوم سلامتی وقتی وجود دارد و بازگرداندن سلامتی وقتی که از دست رفته است.»

بسیاری از دانشمندان علم پزشکی در تمدن اسلامی به تاثیر عادات بد غذایی در سلامتی انسان، تاکید کرده اند. بسیاری از آنها به اهمیت ورزش، حمام، تغذیه ی مناسب و خواب منظم برای حفظ سلامتی اشاره کرده اند. شاخص هایی که به نظر تاثیر عمده ای در توصیه های پزشکی مدرن در دوران معاصر داشته است.

بگذارید با هم به بررسی بعضی از آثاری بپردازیم که رابطه ی میان چاقی و فقدان عادات و تمرینات سلامتی را تشریح کرده اند:

1 کتاب ابن سینا «قانون در طب» در قرن یازدهم میلادی

برگه ای از کتاب قانون در طب از ابن سینا
دانش طب در تمدن اسلامی: عکس از کتاب قانون ابن سینا

شیخ الرئیس، شرف الملک، ابوعلی  الحسین بن عبدالله بن الحسن بن علی بن ابن سینا، که در غرب به عنوان Avicennna مشهور است.  آثار مشهور ابن سینا در فلسفه و پزشکی است. مهم ترین کتاب او در پزشکی کتاب دائرة المعارف گونه ی ابن سینا در پزشکی است با نام «القانون فی الطب» (قانون در پزشکی) کتابی که در اواخر قرن دوازدهم میلادی به لاتین ترجمه شد و تا پایان قرن هفدهم میلادی، به عنوان منبع اصلی برای تحصیلات علوم پزشکی در دانشگاه های غربی بود.

ابن سینا در جلد سوم از کتاب قانون، به «عوارض ناشی از چاقی مفرط» می پردازد و برای درمان چاقی، ورزش و تمرینات بدنی سخت و غذای نرم و سبک را توصیه می کند.

2 کتاب زکریای رازی در «غذا درمانی» در قرن دهم میلادی

دانش طب در تمدن اسلامی:برگی از کتاب زکریای رازی
دانش طب در تمدن اسلامی:برگی از کتاب زکریای رازی

محمد بن زکریای رازی (841-926 میلادی) در کتاب خود «الحاوی فی الطب» (دانشنامه پزشکی) ؛ به بررسی تحلیلی، تمام فکت های موجود تا آن زمان در مورد «چاقی» می پردازد. زکریای رازی به مدد تجربیات شخصی خودش به بررسی نظرات مختلف دانشمندان برای درمان  چاقی مفرط می پردازد. زکریای رازی با ارائه ی گزارش از پرونده ی بیمارانی که خود او «چاقی مفرط» را در آنها درمان کرده بود به تشریح جزئیات روشهای درمانی خود می پردازد. روشهایی همچون تغذیه مناسب، داروها، تمرینات بدنی، ماساژ، آب درمانی و تغییر سبک زندگی.

علاوه بر آن زکریای رازی با نگارش کتابی به نام «منافع الاغذیة و دفع مضارها» تبیین می کند که چگونه می توان عوارض هر یک از غذاها را کاهش داد و سلامت بدن را با تغذیه مناسب حفظ کرد.

3 کتاب ابن هبل «منتخب علوم پزشکی» در قرن دوازدهم میلادی

دانش طب در تمدن اسلامی:عکس از یک کتاب در مورد طب سنتی
دانش طب در تمدن اسلامی:عکس از یک کتاب در مورد طب سنتی

ابن هبل البغدادی (1121-1213 میلادی) پزشک و دانشمند عرب بود که بیشتر به خاطر کتابش به نام «المختارات فی الطب» شناخته می شد. وی این کتاب را در سال 1165 میلادی در شهر موصل در عراق نوشت.

ابن هبل در این کتاب خود گزارشی ارائه می کند مبنی بر این که افراد با چاقی مفرط، آمادگی بیشتری برای زودتر مریض شدن دارند. ابن هبل برای درمان «چاقی مفرط» توصیه می کند که تمرینات بدنی مشخصی را با شکم خالی انجام دهند. البته وی تاکید دارد که تمرینات بدنی باید در زمان بندی مشخص و به تدریج ، سخت تر شوند و اگر افراد بسیار چاق ناگهان اقدام به ورزشهای سنگین کنند برای سلامتی آنها خطرناک است.

4 کتاب ابن نفیس «هنر پزشکی» در قرن سیزدهم میلادی

دانش طب در تمدن اسلامی:برگی از کتاب ابن نفیس با موضوع پزشکی
دانش طب در تمدن اسلامی:برگی از کتاب ابن نفیس با موضوع پزشکی

ابن النفیس: علاء الدین ابوالحسن علی بن ابی الهزم القَرشی، در شهر قَرش نزدیک دمشق به دنیا آمد. وی پزشک قرن سیزدهم میلادی بود. ابن نفیس، پزشکی را در دمشق و تحت نظر استادش «مهذب الدین الدخوار» در بیمارستان النوری گذراند.

ابن نفیس آثار متعددی را نوشته است و مشهورترین اثر او کتابی با نام «کتاب الشامل فی الصناعة الطبیه» (کتاب کامل در هنر پزشکی) است. ابن نفیس در یکی دیگر از آثارش به رابطه ی میان چاقی مفرط و سکته های قلبی و مغزی و همچنین اخلال در سیستم تنفسی و عروقی اشاره می کند.

5 کتاب سمرقندی «اطعمه و اشربه برای افراد سالم» در قرن سیزدهم میلادی

دانش طب در تمدن اسلامی:
دانش طب در تمدن اسلامی:

نجیب الدین ابوحمید محمد بن علی بن عمر سمرقندی پزشک پارسی زبان در قرن سیزدهم میلادی در سمرقند بود. وی نویسنده ای پرکار در علوم پزشکی  و شارحی قوی در نظریات پزشکی بود. هر چند اطلاعات کمی در مورد زندگی سمرقندی می دانیم اما مشهور ترین اثر وی «الاسباب و العلامات» است این کتاب راهنمایی کامل برای شناخت بیماریها و درمان آن ها بوده است. که افراد بسیاری شرح ها و حاشیه های بسیار بر این کتاب نوشته اند.  سمرقندی در اثر دیگرش به نام «الاغذيه و الاشربه للاصحاء»  (غذاها و نوشیدنیها برای افراد سالم) تغذیه سالم و مناسب را تبیین کرده است. که می تواند جایگزین غذاهای مضر برای بدن شوند.

نویسنده: Cem Nizamoglu

مترجم: محمد حسین قربانیان

ناشر: سایت تخصصی تاریخ اسلام

منبع: muslimheritage.com

برای مطالعه بیشتر در مورد دانش پزشکی در تمد ن اسلامی:

«مسلمین در بعضی رشته های طب تحقیقاتی کردند که بی سابقه بود چنانکه درباره ی جذام ظاهرا اولین تحقیقات بوسیله ی آنها شد، فرق بین آبله و سرخک را اول بار آنها ملتفت شدند، درباره ی مامائی و قابلگی خیلی بیش از یونانیها مطالعه کردند. همچنین در استعمال بعضی ادویه، و پاره ای وسائل معالجه سابقه ی آنها محقق است. پزشکان اسلامی در معالجه ی بسیاری بیماریها بر لزوم استفاده از طبیعت مریض، مخصوصا تاکید می کردند. در ترکیب ادویه، درست کردن شربتها، مرهمها، مشمعها و معجونها مهارت کم نظیر نشان داده اند. بعضی معالجات آنها در امراض جسمانی یا روحی ابتکاری بود….. ابن زهر اندلسی یبوست مزاج را به وسیله انگوری معالجه می کرد که تاک آن را با آبی که دارای دوای مسهل بود آبیاری کرده بود. در باب خرد کردن سنگ مثانه ابوالقام الزهراوی شیوه ی خاصی داشت. در جراحی نیز پزشکان اسلامی از اهمیت دوای بیحسی واقف بودند و در عملهای دردناک اول بیمار را با بذرالبنج بیحس می نمودند و بعد از آن به عمل کردن وی مبادرت می کردند. بسیاری از اطباء اسلامی به تجارب شخصی اهمیت بسیار می دادند. علاقه ی رازی به ضبط مشاهدات بالینی حاجت بتذکار ندارد. وی به استناد همین تجارب شخصی مکرر با متقدمان به مخالفت برخاسته است. تجارب شخصی ابن سینا هم در قانون مکرر ذکر شده است. یوحنا بن ماسویه و هبة الله بن سعید که تربیت یافتگان طب اسلامی بوده اند بارها تاکید کرده اند که آنچه با تجربه منطبق نباشد معقول نیست. طب اروپا،  دین زیادی به طب اسلامی دارد. حتی مدتها بعد از شروع رنسانس هم اروپا از طب اسلامی استفاده می کرد. در سال 1588 در شهر فرانکفورت قانون ابن سینا و قسمتی از کتاب المنصوری رازی جزو برنامه درسی مدارس طب بود. در قرن هفدهم در فرانسه و آلمان هنوز اطبائی بودند که کارشان بر اساس طب عربی بود- یعنی اسلامی. در چشم پزشکی ترجمه ی تذکرة الکحالین علی بن عیسی بغدادی و بعضی دیگر از کحالان اسلامی هنوز تا اواسط قرن هجدهم در انگلستان مقبول بشمار می آمد. بعضی انواع آب آوردگی چشم را در انگلستان تا 1780 و در آلمان حتی تا 1820 هنوز از روی شیوه جراحان اسلامی عمل می کردند.»(کتاب کارنامه اسلام،عبدالحسین زرین کوب، انتشارات امیر کبیر، سال 1387، صفحه 52)

 

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *