برگرفته از سایت مهر نیوز
علی ولی الله

واژگان سید و علوی در تاریخ تشیع

واژۀ علوی در ادوار گوناگون تاریخی دچار دگرگونیهای زیادی شده است، امّا آنچه مسلم است، این می­باشد که این واژه به طور عام بر پیروان علی بن ابیطالب علیه السلام امام اول شیعیان اطلاق می­شده است، امّا ظاهراً میان علمای علم انساب و اندیشمندان فرقه­نگار در تعریف این واژه تفاوتهایی وجود دارد، هرچند به مرور زمان و به لحاظ کاربردی ،تعریف عالمان فرقه نگاری دیدگاه غالب گردیده و مبانی و تعاریف علم انساب پیرامون مباحث فقهی و ذیل مبحث خمس متمرکز گردیده است، واژۀ عَلَوی را می­توان به منسوبین علی علیه السلام و کسانی­که از نسل آن امام باشند تعریف نمود[1]، هرچند برخی دیگر این واژه را  در کسانی متمرکز می­دانند که از اولاد علی علیه السلام و فاطمه سلام الله علیها باشند، اما با پیدایش لفظ «سید» ­­­­و اطلاق آن به اعقاب و فرزندان علی و فاطمه علیهما السلام، در علم انساب میان این دو واژه تفاوت­هایی به وجود آمد، هرچند در همان اوائل نیز واژۀ علوی دیگر کارکرد نسلی و اعقابی نداشته و بیشتر در مقابل عثمانی و پیروان علی علیه السلام در جنگ جمل و کنار گذاشتن عایشه و معاویه استعمال می­شده است، نسابان علویان را کسانی می­دانستند که به علی علیه السلام برسند امّا الزامی در کار نبود که این الحاق به وسیلۀ فاطمه سلام الله علیها باشد، لذا فرزندان همسران دیگر آن امام را «علوی» می­نامیدند همچون اعقاب: محمد حنفیه، ابوالفضل العباس علیه السلام.

این نگاه عام و کلی از واژۀ «علوی» بعدها نیز مورد استفادۀ نویسندگان قرار گرفت آنجا که عبد الجلیل رازی در بیان نشانه­ های سادات و علویان می ­آورد: ثبت اسامی آنان در دفتری مخصوص به نام نقابت و یا آویختن گیسوان بلند تافته در طرفین صورتشان از جمله علائم و نشانه­ های سادات علوی­ ست[2]. اشاره به «سادات علوی» در عبارت رازی بیانگر وجه تمایز میان علوی در مقابل عثمانی با سادات علوی دارد نه اینکه ایشان شاخه ­ی بخصوصی از علویان را در نظر داشته باشند.

لذا دو نگاه کلی به واژه «علوی» در علم انساب است: اول آنکه علوی به ساداتی گفته می­شود که به علی بن ابیطالب علیه السلام منسوب باشند، دوّم آنکه به سادات محمّدی که از نسل محمد حنفیه باشند، سادات علوی نیز اطلاق می­گردد، این واژه بعدها و در نگاه فرقه­ یی در معانی دیگری نیز به کار رفته است، جاحظ می­ آورد که علویه گاه مقابل عثمانیه و گاه مقابل عُمریه ذکر می­شده است[3]، ابن جوزی فرقۀ «ذمّامیه» را از اقسام رافضه از علویه نام می­ برد[4]، ابن جوزی میان رافضه و علوی فرق قائل بوده و رافضه را گروهی از علویان می­دانسته است، اشعری و نوبختی استعمال واژه علوی را به دوران عباسیان و در مقابل شیعه عباسیه می­داند[5]، در حقیقت این واژه دارای بار سیاسی و تحرکات اجتماعی برای گروهی که معتقد به افضلیت علی بن ابیطالب علیه السلام بودند داشته است.

و زمانی به افرادی که در مقابل عثمان و تفکر او ایستادند اطلاق می­گردید و در زمان عباسیان به افرادی که حاکمیت آنها را قبول نداشته و دست به یک سلسله قیام­ ها و تحرکات سیاسی می­ زدند گفته می­شده است؛ صراف به فرقۀ به نام علویه از صوفیه اشاره کرده است[6] امّا ماسینیون می ­نویسد: این نام بر صوفیه ­ای که به خلیفه علی بن ابی طالب علیه السلام منتسب شده ­اند اطلاق می­شود[7]، و برخی از محققان نیز این احتمال را داده­ اند که علویه در لسان فرقه­ نگاران و مورخان عموم فرقه­ های غالی ه­ای باشند که به الوهیت علی علیه السلام معتقد هستند[8]. در این میان الفاظ دیگری چون «سید»، «طالبی» و «هاشمی» نیز در کنار واژه «علوی» به کار برده می ­شد، از زمان دقیق به­ کارگیری واژه «سید» بر نوادگان رسول خدا صلی الله علیه و آله اطلاع چندانی در دست نیست، مگر آنکه شیخ مفید رحمه الله علیه (متوفای 413 هجری) در مقدمۀ کتاب اوائل المقالات خود واژۀ سیّدنا الشریف النّقیب[9] و در مقدمۀ رسالۀ خبر مارية القبطية از لفظ «السید الشریف»[10] استفاده کرده است، هرچند این احتمال وجود دارد که این واژه به واسطۀ به کارگیری آن در احادیث نبوی در باب فضائل حسن بن علی علیه السلام {که می فرمایند: مَن سره أن ینظر إلی سید شباب أهل الجنة فلینظر الی الحسن بن علی علیه السلام یا إن ابنی هذا سید لعل الله یصلح به بین فئتین من المسلمین[11]}به مرور وارد ادبیات گفتمانی شیعه شده باشد، امّا به صورت قطعی و یقینی نمی­توان پیرامون آن اظهار نظر نمود، امّا در قرن ششم هجری این واژه کاملا رواج داشته است[12] و در حجاز برای ممتاز ساختن فرزندان حسن بن علی علیه السلام آنها را شریف و فرزندان حسین علیه السلام را سید می­خوانند[13]، هرچند واژۀ «سید» همچون واژۀ «علوی» در برخی مواقع دارای معنای عامی بوده است، سید در اصطلاح فقهی عبارت است از فرزندان و نوادگان هاشم جد أعلای پیامبر صلی الله علیه و آله[14]؛ در مجموع واژه سید همان­گونه که از معنای لغوی آن روشن است در همان معنای بزرگی وبیانگر جایگاه ویژه­ ی رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت آن حضرت دارد به طوری­که طبقات مختلف جامعه ­ی مسلمین به واسطه ­ی این انتساب به اعقاب و فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله احترام می­گذارند؛ در زبان اردو نیز به جای لفظ سید از لفظ «شاه» استفاده می­کنند که بیانگر موقعیت اجتماعی و جایگاه این طبقات در میان مردم است، از دیگر واژه ­های کاربردی در این موضوع دو لفظ هاشمی و طالبی است، همانگونه که از این 2 لفظ پیداست، آن دسته از ساداتی که جد أعلی آنها به هاشم جد رسول خدا صلی الله علیه و آله برسد را هاشمی می­گفتند، پر واضح است که این لفظ معنای عام و کلی داشته و شامل تمامی سادات­ با دسته ­های گوناگون آنها می­شده است و این نکته نیز مسلم است که لفظ هاشمی در قرن اول هجری در مقابل دیگر فرق اسلامی چون عثمانی و… نیز به کار می­رفته است بلکه سادات و فرزندان و نوادگان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را با این لفظ می­شناختند،

امّا واژۀ «طالبی» بر اولاد ابوطالب از سوی جعفر بن ابیطالب و عقیل بن ابی طالب[15] گسترش و بسط داشته اطلاق می­شده است، هرچند اولاد و نسل علی بن ابیطالب علیه السلام نیز قاعدتاً در مجموعۀ «طالبیان» داخل می شدند، امّا به دلیل تأثیرگذار بودن این شخصیت در رویدادهای صدر اسلام و ازدواج آن حضرت با دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله و بسط و پدید آمدن نسل رسول خدا صلی الله علیه و آله از علی بن ابیطالب علیه السلام جایگاه ویژه و مهمی را برای آن امام علیه السلام در بررسی­ های نسب­ شناسی و تبارش ناسی ایجاد کرده است.

 پی نوشت:

 [1]: فرهنگ عمید ص 916

[2] : النقض ص 629

[3] : العثمانیه ص 140

[4] : تلبیس ابلیس ص 42

5: المقالات و الفرق ص 70/ فرق الشیعه ص 22

[6] : الشبک ص 57

[7] : دائره المعارفالاسلامية ج 15 ص 184

[8] : فرهنگ جامع فرق اسلامی ج 2 ص 983

[9]: موسوعه شیخ مفید ج 4 ص 33

10: موسوعه شیخ مفید ج 3 ص 16

[11]: المناقب آل ابی طالب ج 4 ص 24

[12]: جامع الانساب ص 3405

[13]: جامع الانساب ص 3405

[14]: عروةالوثقی ج 2 کتاب الخمس فصل 2 مسئله 3.

[15]: عمده الطالب ص 36ـ32

منبع: سایت تخصصی تاریخ اسلام/حسین حمزه

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این نسخه آزمایشی فروشگاه سایت است و فعلا فروش آنلاین فعال نشده است. رد کردن