بررسی منابع معتبر واقعه عاشورا – پیش درآمد

شاید بارها از علمای دین شنیده باشید که در مورد نقل داستانهای خلاف واقع در مورد واقعه ی عاشورا اعتراض می کنند و آنها را مغایر با کتابهای مرجع و منبع در مورد تاریخ عاشورا می دانند. احتمالا برای خود شما هم چنین سوالی پیش آمده که داستانها و شرح و قایع عاشورا تا چه حد معتبر است و اساسا چطور می شود اعتبار این نقل ها را سنجید؟ و یا چگونه می توان یک سیر مطالعاتی قابل اعتماد در مورد واقعه عاشورا را آغاز کرد؟
در آستانه حلول ماه محرم سال 1396، چه خوب است که مجالس ذکر امام حسین (ع) را به فضای مجازی بکشانیم به همین جهت ما در سایت تاریخ اسلام انشاء الله سعی خواهیم کرد سلسله مباحثی را در مورد نقد و بررسی منابع معتبر در زمینه واقعه عاشورا در خدمت مخاطبان خوب سایت تاریخ قرار بدهیم.
بی تردید اگر بخواهیم وقایع مهم تاریخ اسلام را به ترتیب اهمیت و نفوذ در جهان اسلام بررسی کنیم؛ حتما عاشورا بعد از ظهور اسلام، از وقایع بسیار مهم و تاثیر گذار در طول تاریخ اسلام و در تمام جهان اسلام بوده است. لذا طبیعی است که کتاب ها و رسالات فراوانی در مورد بررسی ابعاد مختلف تاریخ عاشورا نوشته شده باشد. اما منابعی که امروزه و در جامعه امروز بسیار حائز اهمیت است را می توان در چند بخش دسته بندی کرد که در ادامه به آن خواهیم پرداخت

1 – منابع دست اول و اصیل: معمولا در مطالعات تاریخی به نزدیکترین آثار از لحاظ زمانی به یک رویداد، منابع دست اول محسوب می شود. این نوع از منابع از جهت اینکه احتمالا به شاهدان عینی واقعه، دسترسی بیشتری داشته اند در نقل اخبار و جزئیات هر رویداد بسیار حائز اهمیت و حیاتی هستند. و البته اعتبار سنجی اینگونه از کتابها کاری بس پیچیده است. در مورد واقعه عاشورا، این کتاب ها بیشتر با عنوان مقتل الحسین (ع) نوشته شده اند و در محافل به «مقاتل» مشهور هستند.
در میان تمام مقاتل نوشته شده در مورد واقعه عاشورا، 5 منبع اصلی و مرجع وجود دارند که تقریبا تمام نقل قول های تاریخی در مورد واقعه عاشورا به این 5 منبع اصلی باز می گردند. این 5 منبع عبارتند از: 1- مقتل الحسین (ع) ابومخنف2- مقتل الحسین (ع) محمد بن سعد 3- مقتل الحسین (ع) بلاذری 4- مقتل الحسین (ع) ابوحنیفه دینوری 5- مقتل ابن اعثم کوفی
در این میان کتابهای مهم دیگری همچون تاریخ طبری، مقاتل الطالبیین ابوالفرج اصفهانی و الارشاد و معرفه حجج الله علی العباد از شیخ مفید از مراجع بسیار مهم در تاریخ عاشورا است و می توان آنها را از منابع دست اول و اصیل به شمار آورد. اما تقریبا اکثر اخباری که در این 3 کتاب آمده برگرفته از آن 5 مقتل اصلی است. انشاء الله در یادداشت های بعدی سعی خواهیم کرد هر کدام از این منابع را جداگانه بررسی کنیم.
2 – منابع مذهبی : منابع مذهبی کتابهایی که در محافل مذهبی شیعه مورد اعتماد بیشتری است و علما و روحانیون مذهبی شیعه و حتی دیگر مذاهب غالبا به این منابع استناد می کنند و به اصطلاح روضه ی امام حسین را با استناد از این منابع می خوانند. گستره این منابع را می توان از ابتدایی کتاب نوشته شده در مورد عاشورا یعنی مقتل ابی مخنف تا دوره معاصر دانست. غالب این کتابها در بررسی های صرف تاریخی شاید چندان مورد توجه قرار نگیرند اما تاثیر بسیار بیشتری در گسترش فرهنگ عاشورا در میان جوامع مختلف در طول تاریخ داشته اند. کتاب الارشاد شیخ مفید، مقتل الحسین (ع) شیخ صدوق، امالی شیخ صدوق، مقتل الحسین (ع) خوارزمی، الملهوف علی قتلی المطفوف (لهوف) سید بن طاووس، روضة الواعظین از ابن فتال نیشابوری، روضة الشهدا از ملاحسین کاشفی و محرق القلوب از ملامهدی نراقی. همه این آثار را می توان به عنوان منابع معتبر مذهبی در مورد واقعه عاشورا برشمرد
3- منابع معاصر در مورد واقعه عاشوراست این کتابها از این جهت برای ما حائز اهمیت است که در دوران معاصر ما نوشته شده است این نوع از کتابها به خاطر بعد زمانی از اصل واقعه در مورد اخبار و جزئیات خود واقعه، چندان اعتباری ندارند اما نکته مهم تحلیل هایی است که در مورد واقعه عاشورا ارائه می کنند. کتابهای دوره معاصر آنقدر زیاد هستند که شاید چند نمونه از این کتب را مثال زدن، حق مطلب را ادا نکند اما کتابهایی همچون کبریت الاحمر از محمد باقر بیرجندی، نفس المهموم از مرحوم محدث قمی و حماسه حسینی شهید مطهری، پس از پنجاه سال از سید جعفر شهیدی، تاملی در نهضت عاشورا از رسول جعفریان تنها بخشی از این کتابها هستند.
4 – آثار مستشرقین در مورد عاشورا: دسته چهارم کتابها و آثار مستشرقین در مورد واقعه عاشوراست. این کتابها در نوع نگاه افکار عمومی در فضای بین المللی بسیار تاثیر گذارند و بررسی و شناخت این نوع از آثار بسیار می تواند مهم و حائز اهمیت باشد. به نظر می رسد تحقیق جامع و مستقلی در این زمینه شکل نگرفته است و باید بیشتر در این زمینه به تحقیق پرداخت. اما اجمالا می توان اشاره کرد که بسیاری از آثار مهم مستشرقان، در خلال تحقیقات کلی آنها در مورد صدر اسلام شکل گرفته است.
انشاء الله اگر توفیقی حاصل شد سعی خواهیم کرد به نقد و بررسی مهمترین آثار و منابع در مورد واقعه ی عاشورا بپردازیم و هر کدام از آنها را به صورت جداگانه نقد و بررسی کنیم.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *