نقد و بررسی کتاب مقتل الحسین (ع) ابومخنف: قدیمی ترین کتاب در مورد واقعه عاشورا

وقتی سرنخ تمام روایات تاریخی را در تمام منابع اسلامی ، در مورد تاریخ عاشورا دنبال کنید تنها به یک منبع می رسید. کتابی که اولین و قدیمی ترین منبع مکتوب در مورد تاریخ عاشوراست. گاهی تاریخ از گذرگاه هایی تنگ و باریک می گذرد. گاهی تمام منبع شما از شناخت یک واقعه تاریخی، تنها و تنها یک کتاب است. کتاب مقتل الحسین از ابومخنف، یکی از همان منابع کلیدی در تاریخ عاشورا است. در این یادداشت قصد داریم با هم، میزان اعتبار و اهمیت کتاب مقتل الحسین از ابومخنف را بررسی کنیم. در ادامه با سایت تخصصی تاریخ اسلام همراه باشید

بررسی کتاب مقتل الحسین (ع) از ابومخنف

قدیمی ترین و نزدیکترین منبع مکتوب در مورد واقعه عاشورا، کتابی است با عنوان «متقل الحسین (ع)» از شخصی به نام ابومخنف لوط بن یحیی ازدی الکوفی، متوفای سال 158 هجری قمری. شاید بتوان ادعا کرد که در تاریخ واقعه عاشورا هیچ کتابی به اهمیت کتاب «مقتل الحسین (ع) ابی مخنف» نیست. چند عامل مهم باعث شده که این کتاب نقشی کلیدی در بررسی تاریخ عاشورا ایفا کند:

  • ابومخنف در منطقه ای زندگی می کرده که کانون اصلی واقعه ی عاشورا بوده یعنی شهر کوفه، وی خود بسیاری از افرادی را که در حادثه عاشورا حضور داشته اند یا به نوعی با آن درگیر بوده اند را دیده و با آنها به سخن نشسته و روایات هر کدام را در مورد واقعه عاشورا جمع آوری کرده است. وی بسیاری از روایات را مستقیما از کسانی نقل روایت می کند که در حادثه عاشورا حضور داشته اند. چه اشخاصی که در زمره یاران امام حسین علیه السلام بوده اند و چه اشخاصی که در لشگر عمر سعد حضور داشته و یا حتی افرادی که تنها شاهد این رویداد بوده اند. روایات دیگر از واقعه عاشورا را نیز با یک یا دو واسطه از شاهد اصلی حادثه نقل قول می کند و همین امر اعتبار خدشه ناپذیری را برای این کتاب به ارمغان آورده است.
  • اولین امتیاز کتاب ابی مخنف این بود که خود مستقیما و یا با چند واسطه از شاهدان عینی واقعه عاشورا، روایت کرده است. اما دومین و مهمترین امتیاز کتاب ابی مخنف این است که تقریبا تمام مورخان بعدی در تاریخ اسلام، واقعه عاشورا را به نقل از کتاب او نقل کرده اند و چارچوب اصلی، تاریخ عاشورا همان چیزی است که ابی مخنف در کتاب خود ذکر کرده است. لذا اعتبار سنجی، روایات نقل شده از طریق ابو مخنف از واقعه عاشورا، نکته ای حیاتی و کلیدی است.

همانطور که گفتیم، اولین شخصی که اقدام به جمع آوری روایات مختلف در مورد واقعه عاشورا کرد و همه این روایات را در قالب یک کتاب با عنوان «مقتل الحسین» جمع آوری نمود، ابو مخنف لوط بن یحیی ازدی بود. بررسی های مورخان حاکی از این است که ابومخنف حدود 60 تا 70 سال بعد از واقعه عاشورا و در بین سالهای 120 تا 130 هجری قمری اقدام به تالیف این کتاب کرده است[1]. اما احتمالا جمع آوری روایات مرتبط با واقعه عاشورا، سالها زودتر شروع شده بود. چون ابومخنف در بین سالهای 70 و 80 هجری قمری به دنیا آمده است. و بسیاری از روایاتی که از واقعه عاشورا نقل می کند منسوب به افرادی است که قبل از سال 120 هجری فوت کرده اند.

خصوصیت کتاب مقتل الحسین ابومخنف این است که سعی کرده روایات شخصیت های مختلف با سلایق مختلف را جمع آوری کند و به عبارت دیگر تمام روایات در این زمینه را در یک کتاب جمع کند. به طور کلی ابومخنف از 2 گروه عمده از راویان، در نقل روایات واقعه عاشورا استفاده کرده است[2]..

  • دسته اول شاهدان عینی و حاضران در حادثه کربلا بوده اند. چه افرادی که در سپاه امام حسین (ع) شرکت داشته اند و به هر دلیلی توانسته اند جان سالم به در ببرند. معتبرترین آنها امام سجاد(ع) است که ابومخنف با 2 واسطه از ایشان روایت نقل می کند و یا حتی امام باقر علیه السلام که در صحنه کربلا حضور داشته و ابومخنف با واسطه از ایشان روایت نقل می کند. و همچنین افراد دیگری همچون ضحاک بن عبدالله مشرقی که در سپاه امام حسین علیه السلام جنگید و چند نفر را کشت اما وقتی دید جنگ مغلوبه شده از میدان گریخت و بعد به یکی از راویان واقعه عاشورا، بدل گشت. همچنین ابومخنف از افرادی که در سپاه عمر سعد، حضور داشتند هم روایات بسیاری را نقل می کند.
  • دسته دوم اشخاصی بودند که خود در میدان عاشورا حضور نداشتند اما جناح بندی های سیاسی خاصی نسبت به آن داشتند. به طور مثال: راویانی که شیعیان و محبان اهل بیت علیهم السلام بودند. شخصیتهای طرفدار بنی امیه یا آل زبیر ، افراد بی طرف و یا راویانی که از خاندان و قبیله خود ابو مخنف بوده اند

 

وضعیت کتاب مقتل الحسین ابو مخنف

کتاب مقتل الحسین ابومخنف، تا حدود قرن هفتم در دسترس مورخان تاریخ اسلام قرار داشته اما بعد، مفقود شده و امروزه اصل کتاب در دسترس نیست. ابومخنف لوط بن یحیی شاگردی داشت به نام هشام بن محمد بن السائب الکلبی متوفای 206 هجری قمری (نسب شناس معروف کوفی) هشام بن محمد، کتاب ابومخنف را با تایید استادش نسخه برداری کرد. نکته جالب اینجاست که تمام مورخان اسلامی، به مقتل ابومخنف از طریق هشام بن محمد کلبی دسترسی داشته اند یعنی کتاب هشام بن محمد کلبی در دست آنها بوده است. نسخه مقتل الحسین (ع) هشام بن محمد کلبی یک خصوصیت دیگر داشت و آن اینکه تنها به روایات ابومخنف بسنده نکرده بود بلکه از استاد دیگرش یعنی عوانة بن حکم (مورخ شهیر کوفی) نیز در مورد واقعه عاشورا روایت نقل کرده بود. متاسفانه این نسخه از مقتل الحسین هشام بن محمد کلبی نیز دیگر دسترس نیست و مفقود شده است.

اما به هر صورت آنقدر میزان نقل روایات از کتاب مقتل الحسین (ع) ابومخنف در میان مورخان تاریخ اسلام، زیاد است که می توان ادعا کرد اکثریت روایات ابومخنف از واقعه عاشورا در میان منابع تاریخ اسلام باقی مانده است. قدیمی ترین کتابی که روایات ابومخنف از واقعه عاشورا را نقل کرده است کتاب تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک) از محمد بن جریر طبری متوفای 310 هجری قمری است. ما انشاء الله اگر توفیقی حاصل شد در بررسی روایات تاریخ طبری در مورد واقعه عاشورا برای خوانندگان گرامی، اشارات و سایت تاریخ اسلام، بیشتر به تحلیل محتوایی روایات ابومخنف خواهیم پرداخت.

دیگر مورخ اسلامی که وقایع تاریخ عاشورا را بلاواسطه از کتاب مقتل الحسین ابومخنف (نسخه هشام بن محمد کلبی) نقل می کند شیخ مفید متوفای 413 (ره) در کتاب الارشاد است.  جالب ایجاست که وقتی به مورخان قرن هفتم هجری مراجعه می کنیم. می بینیم برخی از آنها همچون ابن سبط جوزی متوفای 654 هجری در کتاب «تذکرة الامة بخصائص الائمة» به کتاب مقتل الحسین هشام بن محمد کلبی دسترسی داشته و روایات را بلاواسطه از هشام بن محمد کلبی نقل می کرده اند و این نشانه ای بر این است که کتاب هشام بن محمد کلبی را در دست داشته اند. نکته بسیار مهم اینجاست که با مقایسه این سه منبع از سه قرن متفاوت، متوجه می شویم که نقل روایات تاریخ عاشورا، در بسیاری مواقع عینا و حتی کلمه به کلمه شبیه هم است و فقط در برخی حروف مثل واو و فاء با هم متفاوت است. و همین حاکی از این است که همه ی این مورخان از روی کتاب نسخه برداری کرده اند.

علاوه بر این اکثر مورخان بزرگ اسلامی، در شرح وقایع سال 60 و 61 هجری که منجر به واقعه ی عاشورا شده است از کتاب مقتل الحسین ابومخنف (نسخه هشام بن محمد کلبی) استفاده کرده اند. به طور مثال محمد بن عمر واقدی (207ه) ابن قتیبه در کتاب الامامة و السیاسة (322 هجری) ابن عبدربه اندلسی درکتاب العقد الفرید، علی بن حسین مسعودی در کتاب مروج الذهب، شهرستانی در کتاب الملل و النحل (548 هجری) خطیب خوارزمی در کتاب مقتل الحسین (568 هجری) ابن اثیر در کتاب الکامل فی التاریخ (630 هجری) و گویا آخرین مورخی که مستقیما از کتاب مقتل الحسین ابومخنف در آثار خود استفاده کرده است ابوالفداء (732 هجری) در قرن هشتم بوده است که در کتاب «المختصر فی تاریخ اخبار البشر»[3].

بررسی ساختار کتاب مقتل الحسین ابومخنف

هر چند کتاب مقتل الحسین (ع) از ابومخنف قرنهاست که دسترس نیست اما همانطور که ذکر شد. کلیت روایات نقل شده از ابومخنف در کتب معتبر تاریخ اسلام ذکر شده است. در سالهای اخیر هم برخی از محققان سعی کرده اند با جمع آوری تمام روایات ابومخنف از منابع مختلف از تاریخ طبری گرفته تا تواریخ بعدی، کتاب مقتل الحسین ابومخنف را بازسازی کنند و انصافا در این امر موفق بوده اند. از جمله این کتابهای کتابی به نام «وقعة الطف» از جناب محمد هادی یوسفی غروی است که مقتل الحسین ابومخنف را بازسازی کرده است.

علی ای حال، کتاب با مرگ معاویه و جانشینی یزید آغاز می شود و سپس حوادث و مذاکراتی که در مدینه بین حاکم مدینه و برخی از مدعیان خلافت، همچون امام حسین علیه السلام و عبدالله بن زبیر شکل می گیرد ادامه می یابد. سپس کتاب به دقت، سعی می کند تمام روایت و حوادثی که در طی این مسیر تا واقعه عاشورا افتاده است را به دقت دنبال کند. البته به همین مقدار بسنده نمی شود بلکه حوادث بعد از عاشورا و اسارات خاندان امام حسین علیه السلام و شرح وقایع در کوفه شام نیز دنبال می شود و تا بازگشت کاروان حسینی به مدینه ادامه می یابد.

انشاء الله اگر توفیقی حاصل شد سعی خواهیم کرد در نقد و بررسی تاریخ طبری بیشتر به تحلیل محتوایی روایات ابومخنف از واقعه عاشورا بپردازیم. همچنین ترجمه کتاب وقعة الطف در اختیار خوانندگان کانال اشارات و سایت تاریخ اسلام قرار خواهد گرفت.

[1] مجله تاریخ اسلام، هادی عالم زاده، پاییز 1380،شماره 7 صفحه 83

[2] نهضت امام حسین، زرگری نژاد، صفحه 25

[3] وقعة الطف، محمد هادی یوسفی غروی، مجمع جهانی اهل البیت، سال 1385،صفحه 15

این نسخه آزمایشی فروشگاه سایت است و فعلا فروش آنلاین فعال نشده است. رد کردن