معنی عاشورا: نگاهی تاریخی به معنی واژه عاشورا

پیش از اسلام گاه شماری های مورد استفاده در شبه جزیزه عربستان ، گاه شماری های سریانی ، قبطی ، رومی ویهودی بوده است ، از دیگر سو برخی علمای لغت کلمه عاشورا را معرب کلمه عاشور و  واژه عاشورا را کلمه ی عبرانی دانسته اند ؛ که عاشوری ، عشوری و عشور نیز خوانده می شود ؛ ازهری از لغت شناسان قرن چهارم براین عقیده است که: وزن فاعولاء در زبان عربی ، وزنی استثنایی بوده و در کلمات دیگر به کار گرفته نشده است { تهذیب اللغه ج1ص409} این معنا خود کلیدی مناسب برای رهیافتی به این نظریه است که اساسا واژه عاشورا ، یک واژه عربی نبوده و به احتمال بسیار قوی از فرهنگ یهودی که در شبه جزیره العرب بسط داشته وارد اسلام شده است ،بنابر اذعان منابع تاریخی بیشترین حضور یهودیان در  شبه جزیره ، منطقه یثرب بوده است ، یعقوبی می گوید : مناطق یهودی نشین بیشتر همان منطقه یثرب و یمن بوده است { تاریخ یعقوبی ج1ص257} ، ابن قتیبه نیز نقل می کند که یهودیت بیشتر در قبیله حمیر و کنانه و بنی حارث بن کعب و کنده بوده اند { المعارف ص266}

از برخی از منابع نیز نقل شده است که گروه هایی از اوس و خزرج ، به علت هم نشینی با یهود در محله خیبر و بنی قریظه یهودی شدند ،همچنان که تعدادی از بنی حارث بن کعب و عده ای از قبیله غسان و جذام نیز یهودی گشتند { تاریخ یعقوبی ج1ص257} مسعودی از تمایل عرب به دین یهود سخن گفته است { مروج الذهب ج2ص103} فارغ از همجواری یهودیان واعراب در مناطقی که بعدها در آنها اسلام رسوخ نمود با بررسی های صورت گرفته پیرامون به کارگیری این واژه در میان یهودیان درمی یابیم که : ماه تشری اولین ماه یهود است ، اگر چه در تقویم مذهبی ،ماه هفتم است و دهمین روز آن را کیپور می نامند ، این روز علاوه بر کیپور { کفاره و بخشش گناهان } با نام های چون آدیر { جلیل و با عزت }، هسلیحا { بخشش و عفو }، هقادوش { روز مقدس } و مهم ترین از همه عاشور خوانده می شود { سایت رسمی انجمن کلیمیان ایران – کیپور –نوشته ی رامین ستاره شناس } همین برداشت را ابوریحان بیرونی در دو کتاب خود یادآور شده است در کتاب التفهیم می آورد : کبور ، دهم روز است از تشری ، وزین جهت گاه گاه او را عاشور خواندند { التفهیم ص244} و در اثارالباقیه نگاشته است : روز عاشورا را مسلمانان روز دهم از اولین ماه خود قرار دادند ، همانگونه که یهودیان روز دهم از اولین ماه یهودی خود را به این نام نامیده اند { آثارالباقیه نشر دارالکتب العلمیه ص293} مرحوم همایی در تعلیقه ی که بر کلام بیرونی در کتاب التفهیم دارند به نکته جالبی در این باره اشاره می نمایند، او می آورد : تلفظ اصل عبریش به طوریکه نگارنده از علمای یهود تحقیق کرد ( عاسور ) بسین مهمله است که با عاشور و عاشوراء و عشره عربی یک ریشه دارد { التفهیم ص244}  ودکتر جواد علی نیز تصریح می کند که عاشورا و روزه آن از احکام یهودیان بوده که عرب به دلیل مجالست و ملازمت با آنها از آنان اخذ نموده است { المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام ج 6فصل 77 ص439}

اما در منابع روایی بنابر نظر برخی از محققان، قدیمی ترین کاربرد این واژه در مناجات حضرت موسی علیه السلام به کار رفته است و مستند سخن خود را به امالی شیخ صدوق مجلس بیست وهفتم ارجاع داده است { دائره المعارف الشیعه العامه ،شیخ محمد حسین اعلمی حائری ج 12ص7} با مراجعه به امالی صدوق و مجالس قبل و بعد ان چنین روایتی به دست نیامد ، اما در کتاب بحارالانوار مرحوم مجلسی نقلی درج شده که از ان می توان این گونه برداشت نمود که این واژه در دوره نبوت حضرت عیسی علیه السلام به کار گرفته می شده است { بحارالانوار ج44باب 30حدیث43ص244} از طرف دیگر محمد مغربی معروف به حطاب رعینی در کتاب مواهب الجلیل وجه نامگذاری عاشورا را در این نکته دانسته که ده تن از انبیا در این روز به ده کرامت مفتخر شده اند { مواهب الجلیل ج3ص314} اما در میان منابع روایی اهل سنت به کار گیری این واژه را در زمان پیامبر اسلام و بر زبان مبارک رسول خدا صلی الله علیه وآله بوده است { المصنف ابن عبدالرزاق ج2کتاب الصیام باب 57احادیث 4-5-27} نقل هایی نیز از عبدالله بن عباس ، ابوهریره ، انس بن مالک { کنزالعمال ج 8ص572احادیث 24230-24232-24235} وعبدالله بن عمر { صحیح مسلم کتاب الصیام باب صیام یوم عاشورا رقم 1126- رقم 119}  وارد شده است ، هر چند در نقلی متفاوت، روز عاشورا ، روز نهم محرم ذکر شده { کنزالعمال ج8ص572حدیث24234}  که این تعیین مورد اعتراض سیوطی قرار گرفته و آن را ضعیف دانسته است { جامع الصغیر ج2ص145}  در میان منابع روایی شیعه ظاهرا این واژه برای اولین بار در زمان امام باقر علیه السلام به کار گرفته شده است { کامل الزیارات حدیث 556- مصباح المتهجد ص773} و قبل از آن این روز با عنوان (یوم الحسین) شناخته می شده است ، بنابر آنچه که بیان شد دور از انتظار نیست که کثرت استعمال این واژه در دوره جاهلیت میان اعراب و متاثر بودن از فرهنگ یهودیان ساکن در شبه جزیره عربستان و سرایت آن به دوره اسلامی و واقع شدن حادثه جانسوز شهادت حسین بن علی علیه السلام در این روز باعث استحکام هر چه بیشتر به کارگیری این واژه برای روز دهم محرم باشد که تا به امروز نیز این استعمال ادامه دارد .

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *