گزارشی از اقوال مورخان و محدثان در باب شهادت امام رضا علیه السلام

زندگی و شهادت امام هشتم شیعیان امام رضا علیه السلام نقشی محوری در تاریخ تحول تشیع داشته است. علمای شیعی اتفاق دارند که امام رضا علیه السلام مسموم شده و به شهادت رسیده اما برخی از مورخین اسلامی نظر دیگری دارند. واکاوی این رویداد برای برخی از مورخان ومحققان عصر حاضر دشوار شده است ، البته این دشواری بیشتر برای مورخان اهل سنت بوده تا شیعه ،برخی از آنان بر این عقیده هستند که مأمون، امام رضا علیه السلام را مسموم نكرده است و براي اين گفته خود دلائلي هم ذكر مي‌كنند.

از جمله آن دلائل می توان به :
1.ازدواج دخترمامون با امام جواد علیه السلام .
2.اذعان به برتری امام رضا علیه السلام در برابر علما توسط مامون.
3. ناراحتی و غمگینی مامون بعد از وفات امام رضا علیه السلام .
اشاره نمود ، در این میان گروه دیگری از علماي اهل سنت نيز بر اين باورند كه امام رضا علیه السلام مسموم شده است اما عامل جنایت فردی از عباسیان است نه شخص مامون؛و عده ای از پژوهشگران نیز بر این عقیده اند كه شورش عباسيان در بغداد و تصميم مأمون براي حضور در اين شهر، سبب شد تا اطرافيان اين خليفه به وي هشدار دهند كه در نبود وي و حضور وليعهد ـ امام رضا علیه السلام ـ كار حكومت به مشكل برخواهد خورد و به همين دليل، مأمون، امام رضا علیه السلام را به شهادت رساند. با اندکی تامل در سیره سیاسی مامون عباسی شاید به راحتی روشن گردد که تمامی موارد نقل شده واحتمالاتی که برخی از مورخان اهل سنت داده اند قابل مناقشه بوده وهمگی این اعمال نشات گرفته از روحیه ی نیرنگ وخدعه ی مامون وسیاس بودن این خلیفه عباسی دارد، در نقلی از امیرالمومنین علی علیه ‌السلام وارد شده است كه روزی درباره بنی عباس سخن می ‌فرمودنند، تا بدین جا رسید كه فرمودند: «هفتمی از همه‌ شان دانشمندتر خواهد بود.» {مناقب آل ابیطالب: 2/ 276}

در منابع پیرامون شخصیت مامون عباسی آمده است : بهترین مرد بنی عباس بود به لحاظ دوراندیشی، اراده، بردباری، دانش، زیركی، هیبت، شجاعت، سیادت، فتوت، هر چند همه این صفات را اعتقادش به خلق قرآن لكه ‌دار نموده بود. {قلقشندی در كتاب خود مآثر النافه فی معالم الخلافة ج1ص213 می‌ نویسد: مردم سه چیز را بر مامون عیب می ‌گرفتند: یكی آن كه قایل به خلق قرآن بود. دوم تشیع او، و سوم این كه فلسفه را در میان مردم رایج ساخت{. در میان عباسیان كسی دانشمندتر از او به مقام خلافت نرسید {تاریخ الخلفاء: 306، تاریخ الخمیس: 2/334.} آنقدر مامون از هوش سیاسی برخوردار بوده که تا کنون برخی مورخان بر این عقیده هستند که او هم مایل به تشیع بوده وهم اینکه بعید است که او فرمان قتل علی بن موسی الرضا علیه السلام را صادر کرده باشد، در نقلی از کلینی به سیره مامون اشاره شده است ، محمد بن ريان گويد: مأمون براى امام جواد عليه السلام هر نيرنگى كه داشت بكار برد (تا شايد آن حضرت را آلوده و دنيا طلب نشان دهد) ولى او را ممكن نگشت، چون درمانده شد و خواست دخترش را براى زفاف نزد حضرت فرستد، دويست دختر از زيباترين كنيزان را بخواست و بهر يك از آنها جامى كه در آن گوهرى بود بداد تا چون حضرت بكرسى دامادى نشيند، در پيشش دارند، امام بآنها هم توجهى نفرمو؛ مردى بود بنام مخارق آوازه خوان و تار زن و ضرب گير كه ريش درازى داشت. مأمون او را (براى اين كار) دعوت كرد.

او گفت: يا امير المؤمنين! اگر امام جواد مشغول كارى از امور دنيا باشد من ترا در باره او كارگزارى ميكنم (چنان كه تو خواهى او را بدنيا مشغول ميكنم) سپس در برابر امام جواد عليه السلام نشست و عرعر خرى كرد كه أهل خانه نزدش گرد آمدند و شروع كرد با سازش ميزد و آواز ميخواند، ساعتى چنين كرد، امام جواد عليه السلام باو توجه نميفرمود و براست و چپ هم نگاه نميكرد، سپس سرش را بجانب او بلند كرد و فرمود: اى ريش بلند! از خدا بترس، ناگاه ساز و ضرب از دستش بيفتاد و تا وقتى كه مرد دستش كار نميكرد،مأمون از حال او پرسيد: جواب داد، چون امام جواد عليه السلام بر من فرياد زد، دهشتى بمن دست داد كه هرگز از آن بهبودى نمييابم} اصول كافى-ترجمه مصطفوى، ج‏2، ص: 418} در برخی از موارد شخص مورخ می تواند با استعانت از تحلیل های شخصیتی فرد به انگیزه هاو عملکرد کلی او در امر خلافت وحکومت پی ببرد ، یقینا مامونی که از چنین هوش سرشاری برخوردار بوده است کاری انجام نمی دهد که ردپایی از خود در شهادت علی بن موسی الرضا علیه السلام برجای گذارد، لذا ست که در میان مورخان درباره عامل اصلی این واقعه اختلاف نظر وجود دارد ، به نظر می رسد از قول طبری در باب وفات امام رضا علیه السلام نیز نمی توان این مدعا را فهمید که حضرت به مرگ طبیعی از دنیا رفته است بلکه به عقیده راقم این سطور عبارت طبری دارای ابهام است و شرایطی که طبری در آن زندگی می نموده یعنی دوران خلافت عباسیان و شهر بغداد انگیزه ی خوبی برای سرپوش نهادن بر این واقعه است به عبارت طبری دقت کنید : طبری {310هجری} علی بن موسی انگوری خورد و بسیار خورد و ناگهان در گذشت { تاریخ طبری ج13ص 5675چاپ اساطیر تهران }

از دیگر سو ابن اثیر که تاریخ طبری را خلاصه نموده واقوالی را که قبول داشته در کتاب خود الکامل ذکر کرده است از مسمومیت سخن آورده است { الکامل فی التاریخ ج 6ص203 چاپ بیروت 1385ه} در این میان عالم برجسته ی اهل سنت یعنی سمعانی درکتاب انسابش می آورد : علی بن موسی با آب انار مسموم شد { انساب ص255} و ابن حجر عسقلانی تنها به شهادت آن حضرت درسناباد اشاره می نماید {تهذیب التهذیب ج7ص387}، اما ابن خلکان { 681هجری } به هر دو قول درباره علت وفات امام رضا علیه السلام اشاره کرده است : علی بن موسی در زیادی انگور زیاده روی نمود وبنابر برخی اقوال به وسیله سم وفات نموده است { وفیات الاعیان ج3ص270} اما منابع متقدم شیعه شهات امام را توسط مامون مسلم دانسته و در ان جای تردیدی قرار نمیدهند، شیخ صدوق {381هجری}در کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام در باب 52روایتی از امام رضا علیه السلام توسط عبدالسلام بن صالح هروی مبنی بر خبر دادن امام رضا علیه السلام به مسموم شدنشان و مدفون شدنشان در کنار هارون الرشید نقل شده است، سپس در چهار باب یعنی از باب 61 تا 64به نقل اخبار مسموم شدن آن حضرت توسط مامون عباسی ازعلی بن حسین کاتب ،یاسر خادم ،ابوصلت هروی و هرثمه بن اعین می پردازد ، شیخ مفید{ 413هجری} عالم عقل گرای اواخر قرن چهارم با وجود اینکه در شهادت برخی از امام علیهم السلام تشکیک کرده اما در کتاب ارشاد تصریح می نماید که علی بن موسی الرضا توسط مامون وبا کمک عبدالله بن بشیر مسموم گردید .{ارشاد ج2ص380}

درمتون زیارتی و مزار شیعه نیز در ذیل زیارت نامه های که برای امام رضا علیه السلام نقل گردیده اشاره ی به شهادت آن حضرت شده است هرچند به تصریح نامی از مامون در آنها نیست اما به صورت کلی شهادت آن حضرت را تثبیت می نماید ،زیارات از این باب از اهمیت ویژه برخوردار هستند که حتی اگر نگوییم که از امام معصوم علیه السلام صادر شده اند اما آیینه ی آراء واندیشه های شیعیان در قرون متقدم می باشند یعنی با کمک این زیارتها وادعیه می توان به اندیشه های که در آن برهه ی تاریخی در میان جامعه شیعی مورد توجه بوده است پی برد ، ابن قولویه {368هجری} در نقل زیارت نامه حضرت آورده است : الصدیق الشهید { کامل الزیارات باب 102حدیث 1} و یا در زیارت نامه ی دیگری وارد شده است: قتل الله من قتلک بالایدی و الالسن {همان مدرک حدیث 2} ،لذا با بیانی که گذشت و کنار هم قرار دادن قرائن عقلی که همان زیرکی وفراست مامون عباسی باشد با روایات و اقوال در مسئله احتمال شهادت امام رضا علیه السلام توسط مامون عباسی تقویت می گردد، وبه نظر می رسد ادله برخی مورخان که در صدر بحث به آنها اشاره کردیم نارسا بوده وهمگی را با سیاست بازی و مخفی نمودن نیت اصلی مامون و نشان دادن چهره ی مطلوب ومثبت از خود می توان جواب داد که امری نامعهود و خلاف حکم عقل و نقل نیست .

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این نسخه آزمایشی فروشگاه سایت است و فعلا فروش آنلاین فعال نشده است. رد کردن