بررسی شهادت امام حسن علیه السلام در منابع تاریخ اسلام

در باب شهادت حسن بن علی علیه السلام و چگونگی آن میان مورخان اقوال گوناگونی وجود دارد، گروهی در سال وقوع آن اختلاف نموده و سالهای 49، 50،52 و حتی 58 هجری را ضبط کرده اند، عده ی قاتل او را جعده دختر اشعث کندی و یا، زنی به نام « اسماء»، سکینه، عایشه و برخی شعثاء ذکر کرده و در بعضی از نقل ها طراح شهادت حسن بن علی علیه السلام را معاویه و در روایاتی یزید بن معاویه دانسته اند، هر چند همگی این منابع در مسموم شدن حسن بن علی علیه السلام اتفاق دارند و غالباً شهادت او را به دست همسرش جعده دختر اشعث و به فرمان معاویه بن ابی سفیان می دانند، ولکن در این مقام به بیان اقوال و نقل های مورخان در سده های مختلف در خصوص شهادت حسن بن علی علیه السلام می پردازیم:
• قرن سوم:
– بخاری ( 256 ه): سعد بن ابی وقاص و حسن بن علی و عایشه در سنه 58 وفات کردند.
– ابن قتیبه ( 276 ه): حسن بن علی بر اثر بیماری وفات نمود.
– بلاذری ( 279 ه): پنج روز رفته از ماه ربیع الاول سال 49 هجری حسن بن علی وفات نمود و در بقیع به خاک سپرده شد.
– خلیفه بن خیاط ( 240 ه): و در سال 49 هجری حسن بن علی بن ابیطالب وفات نمود ، و در جای دیگر آورده است: حسن بن علی در مدینه وفات نمود و سعید بن عاص بر او نماز گذارد.
– یعقوبی ( 292 ه): حسن بن علی در ماه ربیع الاول سال 49 وفات کرد.
• قرن چهارم:
– حسن بن محمد قمی ( قرن 4 ه): زن او « اسماء» ملعونه، دختر اشعث بن قیس به فرموده ای معاویه و مشورت مروان، او را زهر داد تا بدان شهید شد و مشهد و تربت او به بقیع است.
– أزدی ( 334 ه): از بزرگان حسن بن علی بن ابیطالب رضوان الله تعالی علیهم در سال 49 هجری وفات نمود.
– مسعودی ( 346 ه): زنش جعده دختر اشعث بن قیس کندی به او سم خوراند و این امر به حیله ی معاویه بود که به او گفت: اگر حسن را به قتل برسانی، صد هزار درهم به همراه ازدواج با یزید را نصیبت می کنم، امّا بعد از آنکه جعده به حسن سم خوراند، مال را به او داد امّا در پیغامی به او گفت: ما زندگانی یزید را دوست داریم و اگر غیر از این بود تو را به نکاح او در می آوردم.
فرازهای آخر سخنان معاویه، اشاره به این معنا دارد که همانگونه که تو همسر سابقت ( حسن بن علی علیه السلام ) را با سم به قتل رساندی، چه تضمینی هست که با یزید چنین کاری را نکنی!
– ابوطالب یحیی بن حسین هارونی ( 424 ه) از علمای بزرگ زیدیه آورده: حسن بن علی را زنش جعده دختر اشعث با حیله ی معاویه به شهادت رساندند.
– ابوفرج اصفهانی ( 356 ه): کسی که مسموم ساختن حسن بن علی علیه السلام را به عهده گرفت، همسرش جعده دختر اشعث بن قیس بود و برخی گفته اند نام آن زن سکینه و برخی: شعثاء و یا عایشه نیز ذکر کرده اند ولی صحیح همان جعده می باشد، ابوبکر بن حفص می گوید: حسن بن علی و سعد بن ابی وقاص پس از اینکه ده سال از خلافت معاویه گذشت به فاصله چند روز از دنیا رفتند، و مردم معتقد بودند که هر دو را معاویه مسموم کرد.
– شیخ مفید ( 413 ه) به اسنادش از مغیره نقل می کند: معاویه پیغامی به همراه صد هزار درهم به سوی جعده دختر اشعث بن قیس فرستاد و به او گفت: من تو را به نکاح فرزندم یزید در می آورم اگر حسن را زهر بدهی، و او به حسن علیه السلام زهر خورانید.
– حاکم نیشابوی ( 405 ه) از عمیر بن اسحاق نقل می کند که حسن بن علی را دختر اشعث بن قیس مسموم نمود و برای این کار نیز مالی دریافت کرد ، و زنان بنی هاشم یک ماه براو نوحه می کردنند ، و ثعلبه بن أبی مالک می گوید: در روزی که حسن بن علی را در بقیع دفن کردند من حاضر بودم، اگر سوزنی را می انداختی، بر سر مردم قرار می گرفت. ( کنایه از زیادی جمعیت است.)
• قرن پنجم:
– ابن عبدالبر ( 463 ه) از ابوبکر بن حفص نقل می کند: حسن بن علی را زنش جعده دختر اشعث بن قیس کندی زهر خورانید ؛ و هنگامی که نامه ی مبنی بر وفات حسن علیه السلام به معاویه رسید، گفت: عجیب است از حسن، شربتی از عسل را آشامید و أجلش رسید !!
– خطیب بغدادی ( 463 ه) بعد از ذکر سالهای 49 ، 50، 51 برای شهادت حسن بن علی علیه السلام می نویسد: بر او سعید بن عاص که در آن زمان حاکم مدینه بود نماز خواند و در بقیع به خاک سپرده شد، امّا نامی از قاتل او نمی آورد.
• قرن ششم:
– أبوالفرج عبدالرحمن بن علی جوزی ( 597 ه) از محمد بن سلام جمعی از ابن جعده نقل می کنند که: جعده دختر أشعث بن قیس به امر یزید، حسن بن علی را مسموم کرد.
– ابن عساکر ( 571 ه) در خبری از ابن جعد نقل می کند که: یزید به جعده دختر اشعث بن قیس که زن حسن بن علی بود گفت: اگر حسن را سم بدهی، تو را به نکاح خود در می آورم، و او حسن را مسموم کرد.
– ابن شهر آشوب ( 588 ه): معاویه، جعده دختر اشعث و زن حسن علیه السلام را فریب داد و به او گفت: اگر حسن را سم بدهی، تو را به نکاح فرزندم یزید در می آورم و با قاصدی ص

د هزار درهم برای او فرستاد، بعد از به شهادت رسیدن حسن علیه السلام به عهد خویش وفا نکرد و او را به نکاح یزید در نیاورد، بلکه جعده با مردی از آل طلحه ازدواج نمود و از او صاحب فرزند شد، و هر گاه که میان فرزندان او با دیگران منازعه ی پیش می آمد، مردم می گفتند: ای فرزندان زنی که به همسران خویش زهر خورانید.
• قرن هفتم:
– سبط بن جوزی ( 654 ه): حسن بن علی توسط زنش جعده دختر اشعث بن قیس کندی مسموم گردید.
– ابن اثیر ( 663 ه): در سال 49 حسن بن علی در گذشت، و زنش جَعدَه دختر اشعث بن قیس او را زهر خوراند.
– إربلی ( 687 ه): در پنجم ربیع الاول سال 49 هجری حسن بن علی علیه السلام وفات نمود و سعید بن عاص که در آن زمان والی مدینه بود بر او نماز گذارد و گفته شده که توسط جعده دختر اشعث بن قیس کندی مسموم شده است.
• قرن هشتم:
– ذهبی ( 748 ه): از ام موسی نقل می کند که جعده دختر أشعث بن قیس، حسن را مسموم نمود، پس در نقلی دیگر می آورد، شنیدم عده ی می گفتند که: معاویه بعضی از خدمتکاران حسن را تطمیع نموده تا به او سم دهند.
– ابن کثیر ( 774 ه) از مغیره نقل می کند که: جعده دختر أشعث بن قیس، حسن را مسموم کرد.
– غرناطی ( 758 ه): حسن علیه السلام در سال 43 هجری وفات نمود در حالی که مسموم بود.
• قرن نهم:
– عسقلانی ( 852 ه) از ام موسی نقل می کند که جعده، حسن را مسموم نمود ، اما د رکتاب دیگرش بعد از نقل اینکه حسن بن علی مسموم وفات کرده با استناد به سوال حسین بن علی علیه السلام از حسن علیه السلام که چه کسی تو را مسموم نموده؟ و إبا داشتن حسن علیه السلام از نام بردن قاتل خویش، استفاده می کند که قاتل حسن بن علی مشخص نبوده ودر این مورد سکوت می نماید.
• قرن دهم:
– سیوطی ( 911 ه): حسن رضی الله عنه توسط زهری که زنش جعده دختر اشعث بن قیس به او خورانید، در مدینه در سال 49 هجری در گذشت.
– دیاربکری ( 966 ه) از یعقوب بن سفیان نقل می کند که: گفته شده جعده دختر أشعث، حسن بن علی را زهر خورانید.
– حسین بن عبدالله حسینی سمرقندی ( 996 ه): حسن بن علی در پنجم ربیع الاول سال پنجاه هجری به دست زنش جعده دختر أشعث بن قیس مسموم و به شهادت رسید.

– تاریخ الاوسط ش 399 ص 53
– الامامه و السیاسه ص 163
– انساب الاشراف ج 3 ص 299
– تاریخ خلیفه بن خیاط ص 158
– طبقات خلیفه بن خیاط ص 30
تاریخ یعقوبی ج 2 ص 154
– تاریخ قم ص 279
– تاریخ الموصل ج 1 ص 85
– مروج الذهب ج 2 ص 551
– الافاده فی تاریخ الائمه الساده ص 10
– مقاتل الطالبین ص 68 و 94
– الارشاد ج 2 ص 16-17
– مستدرک حاکم ج 3 ص 386
– همان مدرک ص 382
– همان مدرک ص 383- تاریخ دمشق ج 13 ص 297
– استیعاب ج 1 ص 233
– همان مدرک
تاریخ بغداد ج1 ص 150 -151
– المنتظم ج 4 ص 48- 49
– تاریخ دمشق ج 13 ص 284
– مناقب ج 4 ص 47- 48
– تذکره الخواص ص 273
– الکامل فی التاریخ ج 5 ص 2085- اسد الغابه ج 1 ص 562
– کشف الغمه ج 2 ص 162- 163
– سیر اعلام النبلاء ج 4 ص 397
– البدایه و النهایه ج 5 ص 375
– الانوار فی نسب آل النبی المختار ص 24
– تهذیب التهذیب ج 2 ص 277
– الاصابه ج1 ش 1715 ص 495- 496
– تاریخ الخلفا ص 192
– تاریخ الخمیس ج 3 ص 345
– تحفه الطالب ص 34-35.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این نسخه آزمایشی فروشگاه سایت است و فعلا فروش آنلاین فعال نشده است. رد کردن